ایجاد هر تغییری نیاز به پیش‌بینی راهکارها ، آینده‌نگری و تهیه و آ»اده سازی امکانات و هموارکردن مسیر تغییر دارد . تغییر درکتاب‌های درسی بسیار امر پسندیده‌ای است اما مشروط به آنکه :

      ـ تغییر در راستای هدف خاصی انجام شود و با گذشت زمان هدف مورد نظر به فراموشی سپرده نشود و دستخوش تغییرات نشده و به آرامی و آهستگی به‌همان جای اول ( قبل از تغییر ) هدایت نشود .

      ـ قبل از ایجاد تغییر در کتب درسی بهتر بود شرایط لازم برای زمان پس از تغییر آماده می‌شد ، مثلاً روش‌های تدریس همکاران همان روش‌های قدیمی جزوه نویسی و ... است که با هدف رویکرد فعال مغایر است ، نبود .  آزمایشات یا آزمایشگاه‌های مجهز مطالب را به‌جای کاربردی بودن به مطالبی دانشی و حفظی تبدیل خواهد کرد .

      ـ برگزاری چند سال یکبار امتحانات هماهنگ نیز خود خالی از اشکال نیست .

چه بهتر بود که :

1ـ همکاران را با بینش رویکرد فعال به کلاس می‌فرستادیم .

2ـ با کاهش حجم عناوین هر فصر زمان بیشتری در اختیار همکار و دانش‌آموز قرار می‌دادیم تا بحث و تبادل نظر در کلاس افزایش یافته و به یک رویکرد فعال مناسب برسیم .

3ـ آزمایشاتی مطرح می‌شد که دانش‌آموز بتواند با انجام آن به آنچه منظور نظر طراحان این روش است دست پیدا کنند .

کتاب شیمی1

فصل اول :

      این فصل کتاب با توضیحات و مقدمات خوبی شروع می‌شود و منابع آب و نکات مربوط به آن به راحتی بیان می‌شود . ویژگی‌های آب بررسی می‌شود . اما در صفحه 10 کتاب مطالب چنان نامفهوم بیان می‌شود که توضیح یک جمله از کتاب برای دبیر مدت زیادی زمان را به خود اختصاص می‌دهد مثلاً دانش‌آموز با خواندن این جمله چه نتیجه‌ای خواهد گرفت « حجمی از یخ که هم حجم آب اولیه است ، جرم کمتری دارد » آیا این یک سوال روان و شیواست که دانش‌آموز سال اول دبیرستان بتواند با آن ارتباط گرفته و به آن پاسخ بگوید . آیا بهتر نبود با رسم یک شکل ساده و جملات ساده‌تر این مفهوم را به دانش‌آموز منتقل می‌کردیم تا هم رویکرد فعال باشد و هم جمله روان‌تر و شیواتر .

      ـ در بحث خواص الکتریکی ماده با رسم یک شکل قرار است دانش‌آموز تفاوت بین کاتیون و آنیون و اندازه شعاع یونی را در آنها متوجه شود .

      ـ در مبحث منحنی‌های انحلال پذیری نام مطالب مربوطه از قبیل وابستگی یا عدم وابستگی به دما ، میزان انحلال‌پذیری ، نوع محلول و ... یا یک شکل و نمودار آنهم در حاشیه متن اصلی که دانش‌آموز توجه خاصی به آن نمی‌کند بیان شده ومشخص نیست از دانش‌آموز تا چه حد باید انتظار داشت ؟ دانش‌آموز باید چه مسائلی را در این خصوص بتواند موشکافی کند ؟

      ـ ارتباط بین داستان کتاب با مطالب درسی در بسیاری از موارد از بین می‌رود و دانش‌آموز نمی‌داند که این داستان به چه منظور در کنار درس بیان شده .

      ـ گستردگی مطالب فصل اول زیاد است و با توجه به سوالات امتحانات هماهنگ به‌عمل آمده فرصت کافی برای بحث و تبادل نظر ( فعالیت‌های شناختی ) دانش‌‌آموز در کلاس وجود ندارد .

فصل دوم :

      ـ استفاده از مانومتر و محاسبه‌های مربوط به آن فقط با یک شکل و بدون هیچ توضیح خاصی یا حتی پرسش‌های خاصی بیان شده است . بهتر است راجع به مانومتر حداقل یک پرسش ، فکر کنید بیان می‌شد تا دانش‌آموز با محاسبات مانومتر نیز آشنا شود و فقط شکل کتاب برای او نامفهوم نباشد . اکثر دانش‌آموزان بادیدن شکل صفحه 55 کتاب سردرگم می‌شوند .

      ـ قوانین بویل و شارک را می‌شد با مثال‌های بسیار ساده شروع کرد و سپس به نتایج منطقی و بیان قانون رسید و تازه مثال‌های روزمره خوبی در مورد این قوانین وجود دارد که ذهن دانش‌‌آموز را با این قوانین پیوند می‌زند .

      ـ در بسیاری از موارد مقدمه مورد استفاده بسیار کوتاه و نارسا است و انگیزش لازم را در دانش‌آموز ایجاد نمی‌کند .

فصل سوم :

      ـ مقدمه جالبی ندارد شاید بهتر بود برای آنکه دانش‌آموز با ارزش منابع تجدیدپذیر و تجدید ناپذیر آشنا شود در ابتدای فصل شکلی با دو وجه یکی با وجود منابع و دیگری بدون وجود منابع برای او طراحی می‌شد تا ضمن مقایسه دو شکل و درگیر شدن دو مسئله به دغدغه‌های فکری دانش‌آموز نیز برسیم و او را برای مطالب ارائه شده آماده کنیم .

      ـ آوردن جدول تناوبی و ذکر ناقص اطلاعات در مورد عناصر یا مثلاً در مورد مندلیف و خواص جدول تناوبی الزامی نداشت . نبودن یک مطلب بهتر از اطلاعات ناقصی است که دانش‌آموز به تکمیل آنها نخواهد پرداخت زیرا زیر ساخت‌های لازم را ندارد .

فصل چهارم :

      ـ مطالب پیرامون برج تقطیر و پالایش نفت خام ناقص است و آوردن مطالب در داخل شکل از همیت موضوع می‌کاهد و تازه نتایجی که دانش‌آموز باید از این شکل‌ها بگیرد و در امتحانات هماهنگ روی آنها تأکید می‌شود با محتوای مطالب و حاشیه‌نویسی آنها مطابقت ندارد . در حقیقت دانش‌آموز هیچگاه تصور نمی‌کند که از این شکل‌ها چگونه سوالاتی مطرح خواهد شد .

      ـ بحث نامگذاری آلکان‌ها و شاخه‌دار بودن آنها یا نامگذاری آلکان‌های شاخه‌دار در این کتاب بیان شده‌ که در جای دیگر و هیچ کتاب دیگری صحبتی از آن نشده است و الزام وجود این مبحث مشخص نیست .

      ـ بهتر بود به‌جای آنکه دانش‌آموز را با الفاظ بزرگ و سنگین و مطالب دانشی آشنا کنیم به‌عنوان یک کشور صادر کننده نفت او را با اقتصاد نفت و اتر آن به زندگی ( شیمی و زندگی ) آشنا می‌کردیم و دنیای بدون نفت رابرای او متصور می‌شدیم .

      ـ بحث بسیار کوتاه و ناقص راجع به هیدروکربن‌ها و سیر نشده ( الکن و آلکین ) و عدم کارایی آنها جز ایجاد یک نگرانی در یادگیری برای دانش‌آموز کاربرد دیگری ندارد .

پلیمرها و پلیمریزاسیون مطالب سنگینی است که بسیار هم ناقصی بیان شده و هدف از بیان مطالب آن فقط پر کردن سر فصل‌ها بدون هیچ توجهی به‌کاربرد آن بوده است .

در مجموع :

      ـ بهتر بود مطالب فصل دوم کاربردی‌تر و شیواتر بیان می‌شد .

      ـ حجم مطالب در بعضی از موارد بسیار ناقص است که اگر با مثال‌ها یا سوالات با شکل‌های بیشتری روند کلی یادگیری و چالشی بر انگیزی و پرسش‌گری را طی می‌کردیم به نتایج بهتری می‌رسیدیم .

ـ بحث رویکرد فعال در بعضی از قسمت‌ها بخصوص در فصل چهارم به فراموشی سپرده شده و مطالب کاملاً حفظی شده است .

      ـ پیوستگی مطالب در بعضی از موارد رعایت نشده مثلاً بحث موازنه یک بار در فصل اول و یک‌بار در فصل سوم بیان شده است .

      ـ دانش‌آموز در پایان کتاب که معمولاً در اواخر اردیبهشت است مجبور است با کلمات سنگین ، تعاریف ثقیل و جملات حفظی بدون کاربرد روبرو شود و چون این مفاهیم جدید بوده و انتهای کتاب بیان شده‌اند ، به دانش‌آموز نگرانی و استرس خاص دست می‌دهد که روش رویکرد فعال و پرسش‌گری مغایرت دارد .

      ـ آزمایش‌های ارائه شده در کتاب کافی نیست ، ساده نیست و تازه آزمایشات بسیار بهتری می‌شد طراحی و در کتاب قرار داد تا به هدف کلی کتاب برسیم . و ...

شیمی سال سوم

بخش اول :

      1ـ مقدمه‌ی بخش اول به‌هیچ عنوان مهیج و برانگیزاننده نیست ، به‌خصوص تصویر ابتدای بخش ( تصویری تاریک و مبهم از کره‌ی زمین ) چقدر بهتر یود تصویر ابتدای بخش جالب‌تر و جذاب‌تر می‌شد و متن زیر آن هم توضیحاتی دربارۀ روح کلی این بخش بود .

      2ـ قسمت اول این بخش یعنی موازنه‌ی واکنش‌ها اصلاً فعال نوشته نشده است . بهتر بود نگارش به‌صورتی که دانش‌آموز در تعامل با معلم به موازنه‌ی واکنش‌ها می‌رسید . برای نمونه می‌توان جدول‌هایی را رسم کرد که درآنها نوع و تعداد عنصر‌ها قرار داده شده است و از دانش‌آموز خواسته می‌شود با پر کردن این جدول‌ها به موازنه‌ی واکنش‌ها برسد . این موضوع باعث می‌شود خود دانش‌آموز به کشف روش‌هایی جدیدی برای موازنه‌ی واکنش‌ها برسد .

      3ـ صفحه‌ی 9 سطر 4 عنوان شده در فراورده‌های واکنش سوختن « اغلب » یک ترکیب اکسیژن وجود دارد . آیا یک واکنش سوختن می‌توان مثال زد که در فراورده‌های آن ترکیب اکسیژن‌دار وجود نداشته باشد .

      4ـ صفحه‌ی 9 در حاشیه ساختار لوویس               آورده شده است . چرا ؟ آیا این دو شکل فقط بار حفظی این قسمت را بالا نمی‌برد ؟ البته خوراک مناسبی برای سوال‌های تستی و طراحان کنکورها ی آزمایشی است .

      5 ـ به‌طور کلی تعداد معادلات شیمیایی که در قسمت دوم این بخش ( یعنی انواع واکنش‌ها آورده شده است بسیار زیاد است . فقط در این قسمت از کتاب بیش از 40 معادله‌ی شیمیایی آورده شده که فقط در 6 صفحه‌ی کتاب درباره‌ی آنها بحث شده است . این موضوع باعث شده جنبه‌ی دانش این قسمت خیلی بالا رود . بهتر بود از هر نوع از واکنش تعداد محدودی ( که مهم‌تر بودند ) انتخاب می‌شد و برای نمونه در کتاب آورده می‌شد . واقعاً لزوم آوردن واکنش‌های زیر در کتاب چیست ؟ مگر قرار نیست دانش‌آموز فقط به 5 دسته بودن واکنش‌های پی ببرد .

* سوختن فسفر مفید               * تجزیه‌ی اکسید جیوه * تجزیه‌ی متانول           * تجزیه آلومینوم سولفات

* تجزیه‌ی سدیم هیدروژن کربنات           * واکنش قلع با هیدروکلریک اسید                     * واکنش روی با مس 2 کلرید * تجزیه‌ی سرب 4 اکسید و ...

      6 ـ حاشیۀ صفحه‌‌ی 17 ( بحث الکل‌ها ) هیچ‌گونه رابطه‌ای با بحث کلی این قسمت که تجزیه عنصری است ندارد . توجه دارید که مباحثی که بریا تکمیل یک بحث آورده می‌شود باید ارتباط زیادی با آن موضوع داشته باشند و باعث تقویت یادگیری دانش‌آموز در آن زمیه شوند . درصورتی که آوردن بحث الکل‌ها در حاشیه صفحه‌ی 17 بحث اصلی این قسمت ( تجزیه‌ی عنصری ) را به حاشیه برده به‌طوری که همکاران شاید یک جلسه را درباره‌ی الکل‌ها ، نام‌گذاری آنها و انواع الک‌ها اختصاص می‌دهد !

      7 ـ اما مشکل بزرگ بخش اول قسمت محاسبات استوکیومتری به‌ویژه آخر این بحث است . همان‌طور که می‌دانیم هر شخص با توجه به رشد ذهنی خود ( که آن‌هم رابطه‌ی مستقیمی با رشد سنی او دارد ) می‌واند تعداد معینی محاسبات را پشت‌سرهم به‌صورت معنی‌دار انجام دهد . برای نمونه یک دانش‌آموز پایه‌ی ابتدای تنها می‌واند یک عمل اصلی را انجام دهد اما در پایه‌های بالاتر ‌می‌تواند چندین عمل را در یک محاسبه انجام دهد . تجربه‌ی من نشان داده وقتی محاسبات استوکیومتری به‌جایی می‌رسد که نیاز به چند ضریب تبدیل محفوظات خود محاسبات را انجام می‌دهد . بعنی محاسبات استوکیومتری اگر حدی بگذرد که طولانی شود و نیاز به چند ضریب تبدیل باشد دانش‌آموز تسلسل مطالب را از دست داده و اگر چیزی را می‌نویسید فقط چون چندین بار این راه را رفته ، حفظ شده است و واقعاً آموزش معنی‌داری در این زمینه صورت نگرفته است .

بخش دوم :

      1ـ تصویر ابتدای این بخش هم ، خیلی جالب و جذاب نیست . تصاویر خیلی بهتری برای بحث ترمودینامیک وجود داشت که باخوش سلیقه‌ای مؤلف قابل انتخاب بود . در ضمن مقدمه‌ی این بخش هم اصلاً توصیفی درباره‌ی موضوع کلی بخش نمی‌دهد و جالب نیست .

      2ـ کل این بخش هم اصلاً فعال نوشته نشده است و فقط انتقال معلومات است . گنجاندن یک سری فعالیت ، اطلاعات جمع‌آوری کنید و سوال باعث فعال شدن بحث نمی‌شود .

      3ـ نحوه‌ی تألیف این بخش‌ هم خیلی شبیه تألیف کتاب‌های دانشگاهی است ( جزء به کل ) بهتر بود بخش مهمی چون ترمودینامیک دانش‌آموزی‌تر نوشته می‌شد .

      4ـ انبوهی مطالب در این بخش بسیار زیاد است . برای نمونه صفح‌های 48 و 49 انبوهی از مطالب مشکل ترمودینومیک برای دانش‌آموز آورده شده است .

* توابع حالت و توابع مسیر

* قانون اول ترمودینامیک

* کار ترمودینامیکی

* انواع واکنش‌ها از نظر کار ترمودینامیکی

* علامت          برای سامانه‌ها

* تعیین علامت        از روی علامت‌های 

* واکنش‌ها در حجم ثابت

* واکنش‌ها در فشار ثابت

* بهان آنتاپی واکنش‌ها .

آیا واقعاً این مطالب را می‌توان در دو صفحۀ کتاب گنجاند ؟

      5 ـ براساس یک مطالعه‌ی تطبیقی میان کتاب شیمی ایران و چند کشور دنیا ، سطح علمی مطالب عنوان شده در کتاب‌های شیمی ، بسیار بالاتر از رشد ذهنی دانش‌آموزان ، هستند به‌طوری که بسیاری از مطالب عنوان شده در کتاب‌های شیمی ایران شاید در کتاب‌های دانشگاهی برخی از کشورها نوشته شود . برای نمونه در کتاب‌های دبیرستانی کشورهای انگلستان ، آمریکا و استرالیا هیچ مطلبی دربار‌ه‌ی انرژی آزاد و رابطه‌ی آن با                    

آورده نشده است و آنتروپی هم به‌صورت بسیار مختصر و ساده ( بدون رابطه ) دیده می‌شود . آیا در این زمینه واقعاً کار کارشناسی شده است که مطالب عنوان شده در کتاب‌ها با رشد عقلی ( رشد پیاژه‌ای ) مطابقت دارد .

بخش سوم :

روانی مطالب این بخش بهتر از بخش دوم است اما این بخش هم دارای اشکالاتی می‌باشد :

      1ـ تصویر ابتدای بخش و مقدمه‌ی آن ...

      2ـ متأسفانه بحث محلول‌ها به شدت دانشی شده به‌طوری کعدر چند صفحه‌ی اول این بخش  ( صفحه‌های 75 تا 81 ) انبوهی از مطالب حفظی آورده شده است . واقعاً لزوم آوردن جدول 1 صفحه‌ی 77 ، جدول 2 صفحه‌ی 78 چیست ؟

موضوع این جدول‌ها را می‌توانستیم به روشی بگوییم که نیاز به این همه عدد نباشد .

      3ـ آیا بهتر نبود مبحث « چرا محلول‌ها به وجود می‌آیند » به‌صورت فعال‌تر نوشته می‌شد ؟ وقتی بحث مهمی چون اصل لوشاتلیه  در شیمی پیش به این خوبی به‌صورت فعال نوشته می‌شود . آیا این موضوع با این بسته مناسب برای آزمایش و طراحی آزمایش را نمی‌شد به‌صورت فعال نوشت ؟

شیمی پیش‌دانشگاهی

بخش اول :

      1ـ تصویر ابتدای بخش خیلی ساده است و خیلی زود دانش‌آموز را به یاد سرعت می‌اندازد . بهتر بود تصویر جالب‌تری انتخاب می‌شد که اندکی برانگیزاننده هم بود یعنی ذهن دانش‌آموز اندکی مشغول میشد و بعد از مدتی به این موضوع می‌رسید که این بخش می‌خواهد درباره‌ی سرعت واکنش‌ها صحبت کند . این موضوع باعث ایجاد انگیزه در دانش‌آموز می‌شد . در کتابی دیدم تصویر ابتدای بخش سینتیک را عکس خیلی قشنگ یک « آفتاب پرست » گذاشته بودند ، اول خیلی تعجب کردم بعد از کمی مطالعه‌ی بخش خواندم آفتاب پرست‌ها با ساز و کار خاصی که دارند سرعت تغییر رنگ پوست خود را طوری تنظیم می‌کنند که همواره به‌صورت استتار باقی بمانند .

      2ـ ابتدای بخش خیلی خوب شروع شده . رویکردی کاملاً فعال دارد ، اما در ادامه به ویژه قسمت نظریه‌ها و عوامل موثر این موضوع خیلی کم‌رنگ شده است .

      3ـ سیر صعودی مطالب جالب نیست یعنی این بخش با یک سرعت مناسبی اوج می‌گیرد اما به‌طور ناگهانی زمین می‌خورد . آخر بخش خیلی گنگ و بی‌معنی تمام می‌شود . به‌طوری که دانش‌آموز هنوز دنبال ادامه‌ی مطلب و کاربرد سینتیک در زندگی است اما به‌طور ناگهانی بخش تمام می‌شود .

بخش دوم :

      1ـ تصویر ابتدای بخش خوب است ، روح کلی تعادل هم ایستایی در حین پویایی است .

      2ـ چرا بحث تعادل‌ها شیمیایی با یک مثال تعادل فیزیکی شروع می‌شود ؟

      3ـ در این بخش بیش از حد از پرسش‌ها و مسائل شکل‌دار ( مثلاً در صفحه‌ی 27 ـ گلوله‌هایA  و  B  ) استفاده شده ( 4 مسئله ) اگر دانش‌آموزی نتواند با این گونه پرسش‌های شکل دار ارتباط برقرار کند . دچار مشکل می‌شود .

      4 ـ بهتر بود بخش با یک پرسش یا فکر کنید تمام می‌شد ، بهترین مباحث آنهایی هستند که با یک سوال شروه و با یک سوال تمام شوند . در این صورت پرونده‌ی تعادل باز می‌ماند و اگر دانش‌آموزی علاقه داشت می‌توند ادامه دهد .

بخش سوم :

      1ـ سرگذشت اسیدها و بازها خیلی طولانی و دانشی محض شده به‌طوری که واقعاً برای دانش‌آموزان خسته کننده است . از طرفی انبوهی از مطالب حفظی باعث شده بار دانشی این قسمت به‌طور غیر عادی بالا رود .  چقدر جالب می‌شد این تاریخچه در حد یک یا دو صفحه با اطلاعات اصلی ارائه می‌شد . هم از حجم بخش کاسته می‌شد و هم دانش‌آموز نیازی به حفظ این همه اصطلاح و اسم نداشت . واقعاً تاریخچه‌ی 6 صفحه‌ای برای بخش 32 صفحه‌ای مناسب است .

      2ـ راستی چرا اولین شکل شماره‌دار این بخش صفحه‌ی 58 آورده شده و واقعاً آن چه شکل شماره‌داری است چه لزومی به‌وجود آن شکل در آن جا است . به‌طور کلی شکل‌های مهم که در متن کتاب درباره‌ی آنها بحث می‌شود شماره می‌خورد . در این بخش اولین شکل شماره‌دار بعد از صفحه‌ی 10 آورده می‌شود . در ضمن کل این بخش فقط دارای 7 شکل شماره‌دار است که اصلاً با بخش‌های دیگر متناسب نیست .

درصورتی که تعداد شکل‌ها و تصاویر این بخش خیلی بیش‌تر از شکل‌ها و تصویر سایر بخش‌ها است .

      3ـ واقعاً چه لزومی به مقایسه‌ی قدرت اسیدها آن‌هم به آن صورت در جدول شماره‌ی (1) وجود دارد ؟ می‌دانید این جدول چه قدر باعث کج فهمی همکاران محترم شده است .

      4ـ من معتقدم وجود این بخش تا پایان محاسبه‌ی pH  اسیدهای قوی مفید و لازم است . از آن به بعد واقعاً انتقال دانش‌ است و به هیچ کار دانش‌آموز نمی‌آید . فقط باعث شده فشردگی مطالب این بخش بسیار بالا رود به‌طوری که یکی از سخت بخش‌های کتاب برای دانش‌آموزان همین بخش سوم است . این موضوع نه به دلیل مطالب آن است به دلیل نگارش بد و عدم رعایبت پیوستگی مطالب در این بخش است . توجه داشته باشید در این بخش فقط با 25 تیتر درسی ( از نظریه‌های اسید باز گرفته تا سنجش جمعی ) مواجه هستیم که آن برای دانش‌آموز بسیار خسته کننده است .

تعداد تیترهای بخش‌های اول ، دوم و سوم به ترتیب 11 و 11 و 12 است .

گروه درسی شیمی